Crocus ancyrensis subsp. guneri SIRRI YÜZBAŞIOĞLU & FERHAT CELEP

Çiçeklenme:              Şubat - Mart

Dağılım:                     Endemik / Türkiye / Amasya

Yükseklik:                  500 - 1200 m.

Habitat:                     Kuzey Anadolu’nun kuru bozkır yamaçlarında otluk ve çalılık etraflarında bulunur.

Çiçekler:                    Çiçeklerin zemin rengi ve iç yüzü açık veya koyu sarı tonlarda, iç yüzeyinde herhangi bir desen görülmez. Çiçeklerin dış yüzeyi ise koyu kahve - mor renklerde şeritli, bazen şeritler genişleyerek birleşir veya bazen de yukarıya doğru uzayan geniş kahve renkte bir koyuluk görülür. Çiçek boğazı sarı, tüysüz veya çok kısa tüylüdür. Çiçek tüpü renksiz veya sarımtırak zemin üzerine kahve - mor şeritli veya çizgilidir.

Segmentler;                Stilus portakal veya kırmızı renkte, üç parçalı, uçlarda bazen genişleme eğilimi görülür, aşağı yukarı aterler ile aynı seviyededir. Anterler ok şeklinde, 9-12.5 mm boyda ve sarı renktedir.  Konnektif renksiz, açık sarı (hatta 1 örnekte siyah) renktedir. Filamentler 4.5-7.5 mm. boyda, açık veya koyu sarı renkte, parlak tüysüz veya seyrek papillozdur.

Yapraklar:                  Yapraklar gri- yeşil renkte, 3-5 adet,  0.75-1 mm. eninde, 2 ribli, çiçeklenme döneminde aşağı yukarı çiçekler ile aynı seviyededir.

Korm ve tunik:           Tunikler kaba örgülü, 0.23-0.32 mm. fibrilli, 5 mm. civarında dikensi boyunludur.

Benzerleri:                  C. micranthus, (çiçekler açık mavi, leylak veya beyaz renklerde,)

                                     C. ancyrensis (çiçekler açık veya koyu sarı renklerde, )

                                     C. angustifolius (yapraklar ribsiz, 2n=12, (subsp. guneri 2n=10) )

Yetiştirme:                  Kültürel olarak bilinen bir tür değil ancak bulunduğu yükseltiye ve Ankara çiğdemine benzerliğine bakılırsa yetiştirilmesi çok kolay bir tür olması gerekir. Soğuk bir kış,  sıcak ve kuru bir yaz isteği bulunuyor.   

    

Crocus micranthus (Boiss) Harpke et al

Çiçeklenme:              Şubat - Mart

Dağılım:                     Endemik / Türkiye / Mersin, Adana

Yükseklik:                  1100 - 1600 m.

Habitat:                     Orta Toroslarda, Pinus orman açıklıklarında, otluk ve taşlık alanlarda bulunuyor.

Çiçekler:                    Çiçeklerin iç yüzü beyaz veya açık leylak tonlarda, herhangi bir desen bulunmaz bazen dıştaki şeritler hissedilir. Çiçeklerin dış yüzeyi yine aynı renklerde, üzeri mavi – mor renklerde belirgin şeritli veya damarlıdır. Çiçek boğazı tüysüz ve sarı renktedir. Çiçek tüpü alt kısmı renksiz, üst tarafları daha koyu renkte, gri-mavi arası renkli veya şeritlidir.

Segmentler:                Stilus portakal veya kırmızı renkte, üç parçalı, uçlarda genişleme eğilimi görülmez, anterlerin üzerinde veya aynı seviyededir. Anterler 8.4-9 mm boyda ve sarı renktedir.  Konnektif belirgin, renksiz veya sarıdır.  Filamentler ortalama 4.4-5 mm. boyda, açık veya koyu sarı renktedir.

Yapraklar:                  Yapraklar açık yeşil renkte, 3-5 adet,  1.5 mm. eninde, 1 ribli, çiçeklenme döneminde çıkmaya başlar veya nadiren aynı seviye ulaşır.

Korm ve tunik:           Tunikler 0.24-0.43 mm. fibrilli ve örgülüdür.

Benzerleri:                  C. reticulatus, (fibriller 0.11-0.16 gibi daha incedir,)

                                     C. variegatus, dış tepaller 6-10 mm. geniş (C. micranthus 5-7mm.)

                                     C. orphei (boğaz beyaz veya çok açık sarı, )

                                     C. danubensis (boğaz beyaz veya çok açık sarı, )

Yetiştirme:                  Biflorus türlerine göre daha az çiçek veren bir türdür. Soğuk bir kış, sıcak ve kuru bir yaz isteği bulunmaktadır. Yaz yağmurlarına karşı dikkatli olmak gerekir.  

      

Crocus hittiticus

Çiçeklenme:              Ocak - Şubat

Dağılım:                     Endemik / Türkiye / İçel

Yükseklik:                 750m. - 1400m.  

Habitat:                    Orta Toroslar’ın güneye bakan, orman içlerinde veya orman kenarlarındaki kalkerli kayalıklar arasında bulunmaktadır.

Çiçekler:                    Çiçekler beyaz ve narin yapılıdır. Taç yaprakların dışı şeritli veya krem zemin üzerine noktalıdır. Taç yaprakların ince bir yapısı vardır.

Segmentler:                Stilus kısa 3 parçalı, sarı veya portakal renkli, anterlerlerin altından bölünmeye başlar ve anterlerin ortasından daha yukarılara çıkmaz. Anterler siyah parantez gibi ortaya doğru bakar, filamentler sarı ve kısa tüylüdür. Çiçek boğazı sarı veya koyu sarıdır.

Yapraklar.                  Yapraklar  çiçeklenme döneminde çiçeklerin boyundan daha uzundur

Korm ve tunik:           Belirgin örgülüdür.

Benzerleri:                  reticulatus (Çiçekler daha iri ve anterler sarıdır.) 

Yetiştirme:                  Kültürel olarak çok yaygın bir tür değildir. Siyah anterleri ve benekli taç yaprakları ile çok sevilen bir türdür. Sıcak ve kuru bir yaz isteği olmasına karşılık soğuğa ve yaz yağmurlarına karşı çok dayanıklıdır. İstanbul şartlarında açık bahçe ortamında gayet sorunsuzca yaşıyor. Ancak İstanbul şartlarında ilkbaharda değil aralık ayının başında çiçek açmaya başlıyorlar. 

Crocus reticulatus

Çiçeklenme:              Şubat - Mart

Dağılım:                     Kuzey İtalya,  Eski Yugoslavya, Bulgaristan, Romanya, Macaristan, Ukrayna, Kırım, Kafkasya ve Türkiye / Mersin, Adana, Amasya

Yükseklik:                 0 m. – 2100 m.  

Habitat:                     Kuru otluk, açık alanlardaki taşlık ve koruluk alanlar

Çiçekler:                    Beyaz, bazen krem zemin üzerine bordo – kahve rengi ince bol şeritli, veya geniş üç şeritli, şeritler belirsiz veya hafif benekli örnekler de vardır. Güneşli havalarda yıldız gibi çiçekleri tamamen açılır. Çiçek tüpü genellikle daha uzun ve çiçekler C. biflorus gibi tam dik durmuyor ve yanlara doğru eğilir. Çiğdemler içinde sadece bu iki türde (C. hittiticus ve C. reticularus) dıştaki taç yapraklar içteekilere oranla daha incedir. Çiçek boğazı beyaz, açık sarı veya sarıdır. Varyasyonu çok zengindir.

Segmentler:                Stilus 3 parçalı, sarı veya portakal renkli, anterlerlerin ortasından itibaren kısa 3 parçaya ayrılır ve anterlerin tepe seviyesine kadar ulaşır. Anterler sarı, filamentler açık sarı ve boğaz beyaz veya nadiren çok açık sarıdır.

Yapraklar.                  Yapraklar  3-4 adet, 1 mm. genişlikte, çiçeklenme döneminde çiçeklerin boyunda veya bir miktar altında bulunur.

Korm ve tunik:           Kaba ve belirgin örgülüdür.

Benzerleri:                  ancyrensis (çiçekler sarı) 

                                     diğer biflorus türleri  (ince zarımsı veya kabuklu tunik )

                                     angustifolius (Çiçekler sarıdır.)

Yetiştirme:                  Doğada yaygın olduğu oranda kültürel ortamda yaygın değil. C. biflorus türlerine oranla  daha az sayıda çiçek verir. Ben bu türün örneğini Almanya’dan bir arkadaştan aldım. Orijini Türkiye’nin İç Anadolu bölgesinden  gitme. Herhangi bir yaz veya kış koruması gerektirmeyen bir türdür. 

Crocus angustifolius

Çiçeklenme:              Mart - Nisan

Dağılım:                     Güney Ukrayna, Kırım

Yükseklik:                 200 m. – 1500 m.  

Habitat:                     Serpentin kayalık açıklıkları ve yol kenarlarındaki çalılık aralarında bulunur.

Çiçekler:                    Açık veya koyu sarı renkte,  taç yaprakların dışı mor veya kahve şeritlidir, bazı formlarda bu şeritlerin arası tamamen doludur, bazı formlarda ise bu şeritler daha az belirgin veya görülmez. Taç yaprakların uçları sivridir.  Çiçek tüpü yine aynı şekilde kahve çizgili veya tamamen koyu renklidir.

Segmentler:                Stilus 3 parçalı, sarı veya portakal renkli, anterlerlerin ortasından itibaren kısa 3 parçaya ayrılır ve anterlerin tepe seviyesine kadar ulaşır. Anterler, filamentler ve çiçek boğazı sarıdır.

Yapraklar.                  Yapraklar  çiçeklenme döneminde çiçeklerin boyunda veya bir miktar altındadır.

Korm ve tunik:           Kaba ve belirgin olarak örgülüdür.

Benzerleri:                  ancyrensis (Çiçekler sarı ve herhangi bir şerit bulunmaz.) 

                                     abantensis (Genetik soy ağacında en yakın akrabası C. abantensis’tir fakat bu türün çiçekleri mavidir )

Yetiştirme:                  Kültürel olarak yaygın olan; Berlin Gold ve Bronz Form olmak üzere iki form yaygın olarak bulunuyor fakat her ikisi de tohum tutmuyor ve bir miktar melezlenme var. Ankara çiğdemine çok yakın görünüyor bu durumda çok kolay yetiştirilen bir tür olması gerekir fakat benim koleksiyonda henüz bulunmuyor. 

Crocus x paulineae

Çiçeklenme:              Şubat - Mart

Dağılım:                     Endemik / Türkiye / Bolu (Abant)

Yükseklik:                 1450m. - 1550m.  

Habitat:                     Çam ağaçlarının aralarındaki açık alanlarda,  kayalıklar arasındaki açıklık alanlarda  C. abantensis ile C. ancyrensis türlerinin birlikte görüldüğü yerlerde ara sıra görülebilir.

Çiçekler:                    Koyu portakal, açık veya koyu kahve renklidir.  Kısaca içine Abant sosu konmuş Ankara çiğdemi diyebiliriz. Genellikle çiçeklerin dışı daha koyu renkli iç tarafları ise sarıdır.

Segmentler:                Stilus 3 parçalı sarı veya portakal renkli, anterler seviyesindedir. Anterler, filamentler ve boğaz sarıdır.

Yapraklar.                  Çiçeklenme döneminde mevcut, boyu çiçek seviyesinde veya biraz altındadır.

Korm ve tunik:           Tunik çok kaba ve belirgin olarak örgülüdür.

Benzerleri:                  ancyrensis  (Parlak veya koyu sarıdır oysa x paulinea kahverenginin tonlarındadır.)                                   

Yetiştirme:                  Kültürel olarak çok yaygın olmayan bir türdür.  Abant ile Ankara çiğdeminin bir melez örneği olmasına karşılık bahçe şartlarında aynen bir Ankara çiğdeminin özelliğini göstererek çok kolay yetişiyor. Benim elimdeki iki örnekte tohum tutmuyor ama çok güzel çoğalıyor,  Yaz veya kış hiçbir korumaya ihtiyaç duymuyor.

  Doğrusu bu türü yeni bir tür gibi ekleyip eklememekte kararsız kalmıştım zira iki akraba türün aynı lokasyonu paylaştığı her yerde melez örneklerin bulunması çok doğaldır. Mesela Uludağ milli parkında C. chrysanthus x  C. biflorus subsp. pulchricolor,

Gembos yaylasında   C. chrysanthus x C. biflorus subsp. isauricus ve benzeri daha farklı melezlerde bulunuyor. Fakat bu diğer melezler için yayınlanan her hangi bir bilimsel yayın bulunmuyor. Bunun için ise özel bir bilimsel yayın yapılmış ve bir İngiliz bitki ressamı olan ve çiğdemlerin çizimlerini yapan M. Dean Paulin’in ismi verilmiş. 

Crocus abantensis

Çiçeklenme:              Mart - Nisan

Dağılım:                     Endemik / Türkiye / Bolu, Sakarya / Bolu’da sadece Abant gölü ve etrafındaki dağlarda bulunuyor. En son olarak Sakarya taraflarında bir yaylada doğa fotoğrafçısı Ahmet Verun tarafından fotoğraflandı. Abant gölünün dışında farklı bir yerlerde yaşıyor olması çok sevindiricidir.

Yükseklik:                 1100 m. - 1600 m.  

Habitat:                     Çam ormanı kenarları, zirve kesimlerde alpin bölgeler ve kayalıklar etrafında yoğun olarak görülür,

Çiçekler:                    Açık veya koyu kristal mavisinde ve yuvarlak hatlı harika çiçekleri vardır. Etrafında herhangi bir çizgi veya işaret yoktur. Çiçek boğazı çok güzel altın sarısıdır.

Segmentler:                Stilus 3 parçalı, sarı veya portakal renkli, anterlerlerin ortasından itibaren kısa 3 parçaya ayrılır ve anterlerin tepe seviyesine kadar ulaşır. Anterler, filamentler ve çiçek boğazı sarıdır.

Yapraklar.                  Yapraklar  5-9 adet, çiçeklenme döneminde çiçeklerin boyunda veya bir miktar altındadır.

Korm ve tunik:           Çok güzel ve belirgin olarak örgülüdür.

Benzerleri:                  ancyrensis (çiçekler sarı) 

                                     subsp. pulchricolor (ince zarımsı tunik )

Yetiştirme:                  Kültürel olarak oldukça yaygın ve çok sevilen bir türdür. Çok güzel çoğalır korm başına çok yüksek sayıda çiçek verir ve iyi bakıldığında her yıl bol miktarda çiçek açacak boyutlarda yavru verir. İstanbul şartlarında yetiştirilmesi biraz zordur. Uzun bir kış isteği var. Çiçekleri mart sonuna doğru açıyor ve bu zamanda İstanbul’da havalar ısınmaya başlamıştır. Çiçekler tam olarak açamadan solmaya başlıyor. Neredeyse sabah tomurcuktan çıkan çiçekler akşama doğru ömrünü tamamlamak zorunda kalıyor. Çiçeklerin tohum bağlamak için yeterince zamanı kalmıyor. Bu türün biraz serin yaz isteği vardır. Hafif gölgeli yere ekilmeli ve saksıların üzerindeki mıcır kaplama biraz daha kalın tutulmalıdır.

Bu güzel çiğdemi doğal ortamında görüntülemeden geçemem.  Aşağıdaki kareler bu türün anayurdu olan Abant gölü etrafında çekilmiştir.

Doğa fotoğrafçısı Ahmet Verun tarafından çekilen yeni fotoğraflar, Abant dışında Sakarya yaylalarında daha açık renkli bir formun yaşamını sürdüğünü göstermektedir. Bu kadar sevilen güzel  bir çiğdemin yeni bir lokasyonu bulunması çok sevindiricidir.